عبدالملك اين رويه را كنار گذاشت . « 1 » وى محمد بن حنفيه و عبدالله بن عمر را به خاطر بىطرفىشان تحت فشار گذاشت . عبدالله بن عمر از روى اضطرار با امويان بيعت كرد . « 2 » سپس حَجاج تعداد زيادى از صحابه و تابعين را به شام برد و آنان از روى اجبار با عبدالملك بيعت كردند . بدين ترتيب اين انديشهء ابن زبير كه مىخواست موقعيت دينى و مركزيت مكه را براى خلافت به آن باز گرداند ، از ميان رفت . حكومت ابن زبير در مكه از سال 63 تا 73 براى ده سال به درازا كشيد و دامنهء نفوذ آن طى اين سال‌ها به بسيارى از شهرهاى اسلامى ديگر هم گسترده بود . بازگشت امويان به مكه با سقوط دولت ابن زبير ، مكه به دست امويان افتاد و گروهى از زبدگان اموى بر آن امارت كردند . مورّخان دربارهء اسامى آنان اختلاف دارند . به نظرم مهم‌ترين دليل اين اختلاف نظر آن است كه نگاه مورّخان در اين دوره از توجه به جزئياتى كه در حجاز بوده ، درست مانند هر شهر شكست‌خوردهء ديگر ، منصرف و به نقطه‌اى ديگر معطوف شده است . در اين زمان كانون توجه مورّخان ، كارهاى عمومى مسلمانان در شام و برخى از شهرهاى دنياى اسلام بود كه به سبب اتفاقات مهمى كه در آنها روى مىداد ، از يك موقعيت عمومى ممتاز و برجسته برخوردار بودند . مورّخان مكه يك سرى اسامى از حاكمان اموى مكه را نوشته‌اند و مورّخان ديگر اسامى ديگرى كه كم و بيش با آنها اختلاف دارد . مقابله اين اقوال اين نتيجه را به ما مىدهد كه مجموعاً در دورهء اموى چيزى حدود 21 نفر طى 59 سال و تا سال 132 بر مكه حكومت كردند . اين فهرست به جز نام افرادى است كه تاريخ از آن ياد نكرده است . به نظرم بهترين فهرستى كه بشود به آن اعتماد كرد ، فهرست تقىالدين فاسى در شفاء الغرام است . « 3 » وى در شرح نام امرايى كه از سوى عبدالملك پس از ابن زبير بر اين

--> ( 1 ) . عقد الفريد ، ج 2 ، ص 317 . ( 2 ) . طبقات ابن سعد ، ج 5 ، ص 81 . ( 3 ) . شفاء الغرام ، ج 2 ، ص 170 .